Roubenka                                                                                                                        zeleznybrodbeliste


 

 

De regio waar wij ons vakantiehuisje hebben wordt oa. gekenmerkt door de vele houten huizen, cultureel erfgoed van Tsjechië. Ze dragen de naam -roubenka-, je ziet ze vooral in Noord- en Oost Bohemen. 

Per regio hebben deze huizen zo ook nog weer hun eigen namen met bijbehorende kenmerken. In het westelijk deel van het Reuzengebergte, onze regio, vind je ze voornamelijk in de dalen langs de rivier de Jizera, de zogenaamde -pojizerského domu-. (=huis rond het gebied van de rivier de Jizera)

Langs de grens zie je nog de invloed van Duitse ambachtslieden.

Onder: invloed van Duitse ambbachtslieden.
Rechts de oude school in het nabij gelegen Paseky nad Jizerou.
Roubenka2 oude_school_in_Paseky

Je herkent ze gelijk, de muren zijn opgetrokken uit horizontale balken, de nok is betimmerd met houten latjes, meestal een gedeelte met visgraatmotief en ze hebben een onnavolgbare charme. De ramen zijn klein, niet alleen koel in de zomer of juist om in de winter de koude buiten te houden maar ook omdat grotere ramen de muren zouden verzwakken. Rond de ramen zit vaak een sierlijk frame, meestal wit van kleur. Ook de alleroudste huizen in Vysoké nJ zijn voornamelijk roubenky. Het type in onze regio zijn de vysokeho domu, een pojizerského domu met zo zijn eigen karaktertrekjes. Pojizerského domu hebben een eenvoudige lay-out maar rijk versierde gevels.

Raamframe

Het lijkt onwaarschijnlijk maar dit soort huizen, mits goed ontworpen, gebouwd en onderhouden, zijn zeer duurzaam. Dat blijkt wel uit de roubenky die gebouwd zijn in de 16e en 17e eeuw en tot vandaag bewaard zijn gebleven. De huizen in Vysoké zijn genummerd op volgorde van koloudace, iets wat we in Nederland niet (meer) kennen. Koloudace is een bouwkundige goedkeuring, pas na deze zogenaamde koloudace krijg je een huisnummer toegewezen door de gemeente. Het juiste adres vinden kan dus soms best lastig zijn want naast dat vele dorpen geen straatnamen kennen kun je de woningen dus ook nog eens niet op nummervolgorde zoeken. De oudste huizen hebben over het algemeen ook de laagste huisnummers. In tegenstelling van wat veel mensen denken zijn de roubenky in Vysoké nJ niet in het bezit van buitenlanders maar gewoon van de Tsjechen zelf, vooral veel mensen uit Praag bezitten hier een tweede huis. Ook worden er nog een aantal oude woningen permanent bewoond.

13Roubenka

Naast huizen die in zijn geheel opgetrokken zijn uit hout heb je ook huizen waarvan alleen het onderste gedeelte opgetrokken is uit balken of waar op de onderste stenen laag een balkenconstructie volgt. Verder zien we nog de valse- en poloroubenky, deze laatste bestaat voor een gedeelte uit een balkenconstructie (polo=half), het andere gedeelte is van steen. Bij een valse roubenka, de naam zegt het al, zijn er ipv massieve balken planken over een stenen muur geplaatst maar geeft toch de illusie te maken te hebben met een roubenka. Het grootste deel van alle nog bestaande roubenky is de poloroubenka, welke blijkbaar de overhand hebben gekregen in de 17e en 18e eeuw.

Zvědavé uličky, (nieuwsgierig steegje) is een prachtig straatje met deze volksarchitectuur in het nabij gelegen Jilemnice en dankt zijn naam aan de wijze waarop de huizen zijn gebouwd. Ze staan ten opzichte van elkaar steeds met 1 vensterraam naar voren, zodat de bewoners van elk huis uitzicht hebben op het plein. De verschillende huidige kleuren van de huizen zijn ontstaan in de afgelopen tijd, oorspronkelijk werd als "conserveermiddel" voor het hout ossenbloed gebruikt, welke geleidelijk aan een bijna zwarte kleur geeft. Het merendeel van de huizen in Zvědavé uličky werden gebouwd na een brand in 1788. Opvallend is ook de diversiteit van dakbedekking in dit straatje. (zie dakbedekking)

ulika Zvědavé uličky in Jilemnice


zeleznybrodbeliste zeleznybrodbeliste1

In Železný Brod, ook wel bekend om zijn glas en glazen kralen, heb je nog een soort roubenka-dorp binnen de stad, een beschermd gebied met huizen vanaf 1750, welke de namen dragen van de oorspronkelijke bewoners. De grootste en mooiste roubenka, Běliště,is in gebruik als museum met oa sieraden en edelstenen uit de regio. In de roubenka die de naam -Klemencovsko- draagt zit een glasmuseum.

Ook een prachtig voorbeeld van een pojizerského domu is Dlaskův statek, een typisch maar zeldzaam voorbeeld van dit type. Deze oude boerderij, ook in gebruik als museum, werd gebouwd in het schilderachtige dal van de Jizera in 1716 en staat in Dolánky, zo’n 3 kilometer van de plaats Turnov. Naast permanente tentoonstellingen over de historie van de regio zijn er ook wisselende exposities met kunst en cultuur. Momenteel (tot 31-12-'10) is er oa een archeologische tentoonstelling  met diverse vondsten uit de regio.

Dlaskuv statek Dlaskův statek 

De ruwe horizontale balken zijn meestal van naaldhout zoals vuren en grenen. Voor de onderste balken werd ook wel eiken gebruikt. De duurzaamheid van hout is vrijwel onbeperkt. (tot wel 700 jaar)  
Waarom bouwde (bouwt) men houten huizen? Even speuren op het internet en het antwoord is gevonden. Tijden veranderen, eisen veranderen, maar de eigenschappen van hout zijn altijd hetzelfde gebleven, zelfs na eeuwen. Vroeger gebruikte men natuurlijk veel hout omdat hout het meest voor handen was. Eén van de voordelen van een houten huis is dat het veel sneller opwarmt dan een stenen huis, dus deze functie is zeker voordelig voor recreatiewoningen. En hout leeft! De thermische geleiding van hout is 10 keer lager als die van beton, dus een zeer goed isolerend materiaal. Ook wordt op een natuurlijke wijze het vocht gereguleerd. Volgens de liefhebbers geeft leven in een roubenka een onnavolgbaar gevoel van harmonie met de natuur en traditie, die vandaag de dag gemist wordt in deze veel te snelle tijd.
Een roubenka aan het begin van onze straat.

Nadeel is de brandveiligheid in de oude roubenky maar bij de nieuw gebouwde roubenky houdt de structuur van het huis zich prima bij een brand. In veel woningen wordt tegenwoordig gebruikt gemaakt van brandvertragende isolatielagen, de gegarandeerd berekende waarde van brandwerendheid is volgens de bouwers bij 20 cm dikke houten wanden 50 minuten. De kans op instorten is daardoor bij nieuwe roubenky niet sneller als een stenen huis met een stalen constructie.

Hout als bouwmateriaal wordt tegenwoordig nog veel gebruikt in de hele wereld, bijvoorbeeld in Duitsland 7%, Oostenrijk 10%, 30% in Zwitserland en Scandinavië bestaat zelfs 60 tot 80% van de bouwmaterialen uit hout. Hout was ook in Tsjechië voorheen één van de meest algemeen verkrijgbare bouwmaterialen, meestal toegepast in de bouw van landhuizen. Huizen met een houtstructuur komen voornamelijk voor in gebieden met veel naaldbossen. De oudste gebouwen die van hout zijn gemaakt komen volgens archeologische vondsten uit de Bronstijd, gevonden in het grondgebied van het huidige Duitsland en Zwitserland. De grote ontwikkeling van de roubenky (roubenka =1, roubenky=meervoud) vond toch wel plaats in de Middeleeuwen. Met name in de 14e eeuw werd deze bouw op grote schaal toegepast. Verschillende ontwikkelingen, structuren en het gebruik van decoratieve elementen gaf iedere roubenka zijn eigen persoonlijke uitstraling, overeenkomend met de regio waarin het gebouwd werd. 

En nog steeds worden deze vakmanshuizen op traditionele wijze gebouwd, als familie- of vakantiewoning, goed gebruik makend van vergaarde kennis uit het verleden. “Wonen in een roubenka is een uitdrukking van menselijk verlangen naar een stijlvol leven” volgens Gerhard Čepela, werkzaam bij één van de bouwbedrijven uit de regio. En daar zit wel iets in, ik zou er nog sfeervol aan toe voegen. Wie een roubenka binnengaat voelt zich gelijk behaaglijk en thuis. De bouwbedrijven die op traditionele wijze de roubenky bouwen gebruiken meestal het hout uit de regio waar ook de nieuwbouw plaats zal vinden, het hout is geacclimatiseerd aan de weersomstandigheden, de luchtvochtigheid etc. in de eigen omgeving.

De oude middeleeuwse roubenky hebben het helaas zwaar te verduren, niet zozeer door de tand des tijds, maar meer doordat ze zijn aangetast met rot of schimmel welke veroorzaakt is door optrekkend vocht vanuit de grond. Hierdoor zie je dat de hele constructie op diverse plekken inzakt en een scheef karakter vertoond. Reparatie/vervanging van slechte delen is wel mogelijk, er zijn diverse bedrijven in de regio die dit soort herstelwerkzaamheden uitvoeren. Een leuke website met veel foto’s hoe dit is zijn werk gaat is bv de website van  roubenky janda, zoals de restauratie van een roubenka in Poniklá, of deze site van Mostarna met de reconstructie van een roubenka uit de regio Pilzn. 
Poniklá

Sommige huizen zijn dus eeuwen oud, onnodig te zeggen dat, mits gebouwd op een goede fundering,  de houten huizen de tijd overleefd hebben zonder het gebruik van chemische producten, die normaal gesproken vandaag de dag in de bouw gebruikt worden. Gelukkig zien ze in ons dorp ook de waarde van deze historische gebouwen, velen zijn de laatste tijd behoorlijk opgeknapt door de eigenaars zelf. Ik vraag me af of er bepaalde subsidies zijn voor het herstel van deze prachtige huizen, van de gemeente Vysoké zelf hoeft men in ieder geval niets te verwachten, deze is zo goed als bankroet. De traditionele bouw is dus gebleven en de bouwers van nieuwe roubenky maken nu gebruik van deze kennis en vaardigheden, deze overdracht van kennis gaat van generatie op generatie, het is dus vaak een familiebedrijf. Vandaag de dag gebruikt men de modernste materialen, wordt het hout geïmpregneerd, zijn de woningen goed geïsoleerd, ook tegen optrekkend grondwater, de onderste laag is tenminste 40cm vanaf de grond opgebouwd met beton of bakstenen.

Start fundering voor een nieuwe roubenka

De koppeling van de balken maakte men vroeger al op diverse wijze, de eenvoudigste is die van de vingerlas, maar ook de zogenaamde zwaluwstaartverbinding werd en wordt nog steeds gebruikt.

Zwaluwstaartverbinding

Het opvullen van de voegen gebeurde met mos of schapenwol, kaf en stro, afgedekt met een laag leem. Deze verbindingen werden na droging wit gekalkt. De plafonds werden ook ingesmeerd met een laag leem om een brand-isolerende laag te creëren.

Onder het zadeldak zat de zolder, (soms met een dakkapelletje) welke meestal gebruikt werd voor de opslag van stro en hooi. 
Balkenverbinding dmv houten pennen.

De eerste traditionele dakbedekking was de houten shingle, licht van structuur maar wel gemakkelijk ontvlambaar en een relatief korte duurzaamheid, dus het best te gebruiken op steile daken zodat het regenwater snel het dak verlaat. 
  Houten shingle     shingels_en_leisteen      gespleten leisteen

Ook werd veel gespleten leisteen gebruikt. Tegenwoordig zie je beide nog steeds, soms gemaakt van kunststof. Ze hebben wel de charme, maar hun duurzaamheid is natuurlijk aanzienlijk langer als die van de natuurlijke versie. In de vorige eeuw werden veel houten en leisteen daken vervangen door eterniet of metalen platen. In Vysoké zie je nog veel huizen met de grijze eterniet sjablonen. Nog later zien we het dakleer en de asfalt shingle. Een roubenka met dakpannen is eigenlijk ongebruikelijk, lindab wordt wel gebruikt.
lindabplech_002 Lindab platen

Onder: gespleten leisteen
bidlice Rechts: eterniet sjablonen 

De voegen tussen de balken worden tegenwoordig afgedicht met minerale wollen als steenwol en een (flexibele) afwerklat. De lay-out is uiteraard ook naar de maatstaven van de 21ste eeuw maar dat alles zonder hun oorspronkelijke karakter te verliezen. De bouw van een nieuwe roubenka neemt zo’n 12 maanden in beslag. Regelmatig zien we de Canadese of Scandinavische log home opduiken, hoofdzakelijk herkenbaar aan de ronde- en overstekende balken op de hoeken, origineel meestal gemaakt van cederhout. Mooi, maar persoonlijk vind ik ze niet passen in deze regio, ze hebben weinig met Tsjechische cultuur te maken.

Log home

Natuurlijk zie je roubenky ook wel elders in het land. Een historisch en pittoresk dorp is oa. Nové Osinalice bij Mělník. In Midden-Bohemen brengen ze deze prachtige oude volksarchitectuur de laatste 10 jaar samen in een open luchtmuseum genaamd Skanzen Vysoký Chlumec. In dit museum, wat ten zuiden van Praag ligt, worden oude roubenky uit de regio gered van de ondergang en hier herbouwt. Leuk te combineren met een bezoek aan het oude mijnmuseum in Příbram, wat iets westelijker (25km) richting Pilzen ligt.

April 2010

Bron: www.primadovolena.cz www.silvarium.cz www.radio.cz www.krabospol.cz www.stavebnictvi3000.cz
www.sruby-roubenky.cz www.roubenkyjanda.cz www.salduvstatek.cz